a , b a,b a , b を正の数とし,空間内の3点 A ( a , − a , b ) , B ( − a , a , b ) , C ( a , a , − b ) A(a,-a,b),\qquad B(-a,a,b),\qquad C(a,a,-b) A ( a , − a , b ) , B ( − a , a , b ) , C ( a , a , − b ) を考える。線分 A B AB A B の中点を D D D とすると D = ( a + ( − a ) 2 , − a + a 2 , b + b 2 ) = ( 0 , 0 , b ) \displaystyle
D=\left(\frac{a+(-a)}{2},\ \frac{-a+a}{2},\ \frac{b+b}{2}\right)=(0,0,b) D = ( 2 a + ( − a ) , 2 − a + a , 2 b + b ) = ( 0 , 0 , b ) である。
(1)
D C → = C − D = ( a , a , − 2 b ) , A B → = B − A = ( − 2 a , 2 a , 0 ) , D O → = O − D = ( 0 , 0 , − b ) \overrightarrow{DC}=C-D=(a,\ a,\ -2b),\qquad
\overrightarrow{AB}=B-A=(-2a,\ 2a,\ 0),\qquad
\overrightarrow{DO}=O-D=(0,\ 0,\ -b) D C = C − D = ( a , a , − 2 b ) , A B = B − A = ( − 2 a , 2 a , 0 ) , D O = O − D = ( 0 , 0 , − b ) であるから D C → ⋅ A B → = a ⋅ ( − 2 a ) + a ⋅ 2 a + ( − 2 b ) ⋅ 0 = 0 , D O → ⋅ A B → = 0 ⋅ ( − 2 a ) + 0 ⋅ 2 a + ( − b ) ⋅ 0 = 0. \overrightarrow{DC}\cdot\overrightarrow{AB}=a\cdot(-2a)+a\cdot 2a+(-2b)\cdot 0=0,
\qquad
\overrightarrow{DO}\cdot\overrightarrow{AB}=0\cdot(-2a)+0\cdot 2a+(-b)\cdot 0=0. D C ⋅ A B = a ⋅ ( − 2 a ) + a ⋅ 2 a + ( − 2 b ) ⋅ 0 = 0 , D O ⋅ A B = 0 ⋅ ( − 2 a ) + 0 ⋅ 2 a + ( − b ) ⋅ 0 = 0. A B → ≠ 0 ⃗ \overrightarrow{AB}\neq\vec{0} A B = 0 であるから,これより D C → ⊥ A B → , D O → ⊥ A B → \overrightarrow{DC}\perp\overrightarrow{AB},\qquad \overrightarrow{DO}\perp\overrightarrow{AB} D C ⊥ A B , D O ⊥ A B が示された。
D D D は辺 A B AB A B の中点であり,かつ D C → ⊥ A B → \overrightarrow{DC}\perp\overrightarrow{AB} D C ⊥ A B であるから,線分 D C DC D C は △ A B C \triangle ABC △ A B C において底辺 A B AB A B に対応する高さ(中線かつ垂線)である。よって ∣ A B → ∣ = ( − 2 a ) 2 + ( 2 a ) 2 + 0 2 = 2 2 a , ∣ D C → ∣ = a 2 + a 2 + ( − 2 b ) 2 = 2 a 2 + 4 b 2 |\overrightarrow{AB}|=\sqrt{(-2a)^2+(2a)^2+0^2}=2\sqrt{2}\,a,\qquad
|\overrightarrow{DC}|=\sqrt{a^2+a^2+(-2b)^2}=\sqrt{2a^2+4b^2} ∣ A B ∣ = ( − 2 a ) 2 + ( 2 a ) 2 + 0 2 = 2 2 a , ∣ D C ∣ = a 2 + a 2 + ( − 2 b ) 2 = 2 a 2 + 4 b 2 より △ A B C = 1 2 ∣ A B → ∣ ∣ D C → ∣ = 1 2 ⋅ 2 2 a ⋅ 2 a 2 + 4 b 2 = 2 a ⋅ 2 a 2 + 2 b 2 = 2 a a 2 + 2 b 2 . \displaystyle
\triangle ABC=\frac12\,|\overrightarrow{AB}|\,|\overrightarrow{DC}|
=\frac12\cdot 2\sqrt2\,a\cdot\sqrt{2a^2+4b^2}
=\sqrt2\,a\cdot\sqrt2\sqrt{a^2+2b^2}
=2a\sqrt{a^2+2b^2}. △ A B C = 2 1 ∣ A B ∣ ∣ D C ∣ = 2 1 ⋅ 2 2 a ⋅ 2 a 2 + 4 b 2 = 2 a ⋅ 2 a 2 + 2 b 2 = 2 a a 2 + 2 b 2 .
(2)
D C → ⋅ D O → = a ⋅ 0 + a ⋅ 0 + ( − 2 b ) ( − b ) = 2 b 2 , ∣ D C → ∣ = 2 a 2 + 2 b 2 , ∣ D O → ∣ = b \overrightarrow{DC}\cdot\overrightarrow{DO}=a\cdot0+a\cdot0+(-2b)(-b)=2b^2,\qquad
|\overrightarrow{DC}|=\sqrt2\sqrt{a^2+2b^2},\qquad |\overrightarrow{DO}|=b D C ⋅ D O = a ⋅ 0 + a ⋅ 0 + ( − 2 b ) ( − b ) = 2 b 2 , ∣ D C ∣ = 2 a 2 + 2 b 2 , ∣ D O ∣ = b であるから cos θ = D C → ⋅ D O → ∣ D C → ∣ ∣ D O → ∣ = 2 b 2 2 a 2 + 2 b 2 ⋅ b = 2 b a 2 + 2 b 2 . \displaystyle
\cos\theta=\frac{\overrightarrow{DC}\cdot\overrightarrow{DO}}{|\overrightarrow{DC}|\,|\overrightarrow{DO}|}
=\frac{2b^2}{\sqrt2\sqrt{a^2+2b^2}\cdot b}=\frac{\sqrt2\,b}{\sqrt{a^2+2b^2}}. cos θ = ∣ D C ∣ ∣ D O ∣ D C ⋅ D O = 2 a 2 + 2 b 2 ⋅ b 2 b 2 = a 2 + 2 b 2 2 b . よって sin 2 θ = 1 − cos 2 θ = 1 − 2 b 2 a 2 + 2 b 2 = a 2 a 2 + 2 b 2 . \displaystyle
\sin^2\theta=1-\cos^2\theta=1-\frac{2b^2}{a^2+2b^2}=\frac{a^2}{a^2+2b^2}. sin 2 θ = 1 − cos 2 θ = 1 − a 2 + 2 b 2 2 b 2 = a 2 + 2 b 2 a 2 . 0 < θ < π 0<\theta<\pi 0 < θ < π であり a > 0 a>0 a > 0 より sin θ > 0 \sin\theta>0 sin θ > 0 だから sin θ = a a 2 + 2 b 2 = a a 2 + 2 b 2 a 2 + 2 b 2 . \displaystyle
\sin\theta=\frac{a}{\sqrt{a^2+2b^2}}=\frac{a\sqrt{a^2+2b^2}}{a^2+2b^2}. sin θ = a 2 + 2 b 2 a = a 2 + 2 b 2 a a 2 + 2 b 2 .
次に O H OH O H を求める。D C → ⊥ A B → \overrightarrow{DC}\perp\overrightarrow{AB} D C ⊥ A B かつ D , C D,C D , C は平面 α \alpha α 上の点であるから,直線 D C DC D C は平面 α \alpha α 内にあって A B → \overrightarrow{AB} A B に垂直な唯一の(向きの)直線である。一方 D O → ⊥ A B → \overrightarrow{DO}\perp\overrightarrow{AB} D O ⊥ A B であり,かつ平面 α \alpha α の法線ベクトルも A B → \overrightarrow{AB} A B に垂直であるから,D C → \overrightarrow{DC} D C ,D O → \overrightarrow{DO} D O ,平面 α \alpha α の法線ベクトルはすべて「A B → \overrightarrow{AB} A B に垂直な平面(2次元)」内にある。この2次元平面内で,平面 α \alpha α の方向は D C → \overrightarrow{DC} D C 方向,法線方向は D C → \overrightarrow{DC} D C に直交する方向であるから,D O → \overrightarrow{DO} D O を D C → \overrightarrow{DC} D C 方向の成分と法線方向の成分に直交分解すると,法線方向の成分の大きさは ∣ D O → ∣ sin θ |\overrightarrow{DO}|\sin\theta ∣ D O ∣ sin θ である(θ \theta θ は D C → \overrightarrow{DC} D C と D O → \overrightarrow{DO} D O のなす角だから)。D D D は平面 α \alpha α 上の点であるから,この法線成分の大きさがそのまま,原点 O O O から平面 α \alpha α までの距離,すなわち O H OH O H に等しい。ゆえに O H = ∣ D O → ∣ sin θ = b ⋅ a a 2 + 2 b 2 = a b a 2 + 2 b 2 = a b a 2 + 2 b 2 a 2 + 2 b 2 . \displaystyle
OH=|\overrightarrow{DO}|\sin\theta=b\cdot\frac{a}{\sqrt{a^2+2b^2}}=\frac{ab}{\sqrt{a^2+2b^2}}=\frac{ab\sqrt{a^2+2b^2}}{a^2+2b^2}. O H = ∣ D O ∣ sin θ = b ⋅ a 2 + 2 b 2 a = a 2 + 2 b 2 ab = a 2 + 2 b 2 ab a 2 + 2 b 2 .
(3)
球面 S S S は中心 O O O ,半径 R = O A = a 2 + ( − a ) 2 + b 2 = 2 a 2 + b 2 R=OA=\sqrt{a^2+(-a)^2+b^2}=\sqrt{2a^2+b^2} R = O A = a 2 + ( − a ) 2 + b 2 = 2 a 2 + b 2 の球面である。四面体 A B C P ABCP A B C P の体積は,点 P P P と平面 α \alpha α の距離を h h h として V = 1 3 ⋅ △ A B C ⋅ h \displaystyle
V=\frac13\cdot\triangle ABC\cdot h V = 3 1 ⋅ △ A B C ⋅ h であり,△ A B C = 2 a a 2 + 2 b 2 \triangle ABC=2a\sqrt{a^2+2b^2} △ A B C = 2 a a 2 + 2 b 2 は P P P によらず一定であるから,V V V が最大になるのは h h h が最大になるときである。
平面 α \alpha α 上の点 H H H から O O O の向きを表す単位法線ベクトルを n ^ = H O → ∣ H O → ∣ \displaystyle \hat n=\dfrac{\overrightarrow{HO}}{|\overrightarrow{HO}|} n ^ = ∣ H O ∣ H O とする。空間の点 X X X に対して,平面 α \alpha α からの符号付き距離を f ( X ) = H X → ⋅ n ^ f(X)=\overrightarrow{HX}\cdot\hat n f ( X ) = H X ⋅ n ^ と定めると,f f f は X X X の1次式であり,f ( H ) = 0 f(H)=0 f ( H ) = 0 ,f ( O ) = H O → ⋅ n ^ = O H f(O)=\overrightarrow{HO}\cdot\hat n=OH f ( O ) = H O ⋅ n ^ = O H である。P P P が球面 S S S 上の点のとき,O P → = v ⃗ \overrightarrow{OP}=\vec v O P = v (∣ v ⃗ ∣ = R |\vec v|=R ∣ v ∣ = R )とおくと f ( P ) = f ( O ) + O P → ⋅ n ^ = O H + v ⃗ ⋅ n ^ . f(P)=f(O)+\overrightarrow{OP}\cdot\hat n=OH+\vec v\cdot\hat n. f ( P ) = f ( O ) + O P ⋅ n ^ = O H + v ⋅ n ^ . n ^ \hat n n ^ は単位ベクトルだから v ⃗ ⋅ n ^ ≦ ∣ v ⃗ ∣ ∣ n ^ ∣ = R \vec v\cdot\hat n\le|\vec v|\,|\hat n|=R v ⋅ n ^ ≦ ∣ v ∣ ∣ n ^ ∣ = R であり,等号は v ⃗ = R n ^ \vec v=R\hat n v = R n ^ のときに限り成り立つ。ゆえに f ( P ) ≦ O H + R f(P)\le OH+R f ( P ) ≦ O H + R であり,P P P と平面 α \alpha α の距離は h = ∣ f ( P ) ∣ h=|f(P)| h = ∣ f ( P ) ∣ である。O H > 0 OH>0 O H > 0 ,− R ≦ v ⃗ ⋅ n ^ ≦ R -R\le \vec v\cdot\hat n\le R − R ≦ v ⋅ n ^ ≦ R より f ( P ) f(P) f ( P ) の取り得る値の範囲は O H − R ≦ f ( P ) ≦ O H + R OH-R\le f(P)\le OH+R O H − R ≦ f ( P ) ≦ O H + R であるが,O H > 0 OH>0 O H > 0 より O H + R > ∣ O H − R ∣ OH+R>|OH-R| O H + R > ∣ O H − R ∣ が成り立つから,h h h の最大値は O H + R OH+R O H + R であり,これは v ⃗ = R n ^ \vec v=R\hat n v = R n ^ ,すなわち P = O + R n ^ P=O+R\hat n P = O + R n ^ (点 H H H に対して O O O の反対側に,直線 O H OH O H の延長線上で球面 S S S と交わる点)のとき達成される。このとき h = O H + R > 0 h=OH+R>0 h = O H + R > 0 であるから P P P は平面 α \alpha α 上にはなく,問題の条件を満たす。
したがって,四面体 A B C P ABCP A B C P の体積の最大値は V max = 1 3 ⋅ △ A B C ⋅ ( O H + R ) = 1 3 ⋅ 2 a a 2 + 2 b 2 ( a b a 2 + 2 b 2 + 2 a 2 + b 2 ) \displaystyle
V_{\max}=\frac13\cdot\triangle ABC\cdot(OH+R)
=\frac13\cdot 2a\sqrt{a^2+2b^2}\left(\frac{ab}{\sqrt{a^2+2b^2}}+\sqrt{2a^2+b^2}\right) V m a x = 3 1 ⋅ △ A B C ⋅ ( O H + R ) = 3 1 ⋅ 2 a a 2 + 2 b 2 ( a 2 + 2 b 2 ab + 2 a 2 + b 2 ) = 2 a 3 ( a b + 2 a 2 + b 2 ⋅ a 2 + 2 b 2 ) = 2 a 3 ( a b + ( 2 a 2 + b 2 ) ( a 2 + 2 b 2 ) ) = 2 a 3 ( a b + 2 a 4 + 5 a 2 b 2 + 2 b 4 ) . \displaystyle
=\frac{2a}{3}\left(ab+\sqrt{2a^2+b^2}\cdot\sqrt{a^2+2b^2}\right)
=\frac{2a}{3}\left(ab+\sqrt{(2a^2+b^2)(a^2+2b^2)}\right)
=\frac{2a}{3}\left(ab+\sqrt{2a^4+5a^2b^2+2b^4}\right). = 3 2 a ( ab + 2 a 2 + b 2 ⋅ a 2 + 2 b 2 ) = 3 2 a ( ab + ( 2 a 2 + b 2 ) ( a 2 + 2 b 2 ) ) = 3 2 a ( ab + 2 a 4 + 5 a 2 b 2 + 2 b 4 ) .
(検算)a = b = 1 a=b=1 a = b = 1 を代入すると,△ A B C = 2 3 \triangle ABC=2\sqrt3 △ A B C = 2 3 ,R = 3 R=\sqrt3 R = 3 ,O H = 1 3 \displaystyle OH=\dfrac1{\sqrt3} O H = 3 1 より O H + R = 1 3 + 3 = 4 3 \displaystyle OH+R=\dfrac1{\sqrt3}+\sqrt3=\dfrac{4}{\sqrt3} O H + R = 3 1 + 3 = 3 4 であるから V max = 1 3 ⋅ 2 3 ⋅ 4 3 = 8 3 . \displaystyle
V_{\max}=\frac13\cdot2\sqrt3\cdot\frac{4}{\sqrt3}=\frac83. V m a x = 3 1 ⋅ 2 3 ⋅ 3 4 = 3 8 . 一方,上の式に a = b = 1 a=b=1 a = b = 1 を代入すると 2 3 ( 1 + 2 + 5 + 2 ) = 2 3 ( 1 + 3 ) = 8 3 \displaystyle \dfrac{2}{3}\left(1+\sqrt{2+5+2}\right)=\dfrac{2}{3}\left(1+3\right)=\dfrac83 3 2 ( 1 + 2 + 5 + 2 ) = 3 2 ( 1 + 3 ) = 3 8 となり,一致する。